Zor bir günün ardından, yorgun bir akşamda ya da geleceğe dair kaygılar arttığında birçok insanın aklından aynı cümle geçer:
“Eskiden hayat daha kolaydı.”
Bu cümle bazen bir iç çekişle söylenir, bazen de neredeyse bir sitem gibi dökülür ağızdan. Bugünün karmaşası, belirsizliği ve bitmeyen koşturması içinde geçmiş, daha sade ve daha huzurlu bir yer gibi görünür. Sanki insanlar daha az düşünür, daha az kaygılanır, hayattan daha az şey beklerdi.
Peki gerçekten öyle miydi?
Geçmişte hayat daha mı kolaydı, yoksa biz bugünden bakarken geçmişi olduğundan daha sakin mi görüyoruz?
Bu sorunun net bir cevabı yok. Ama insanlık tarihine biraz yakından bakıldığında, “kolay hayat” fikrinin aslında oldukça yanıltıcı olduğu görülür.
Hayatın En Eski Meselesi: Hayatta Kalmak
Bugün çoğumuz için hayat; geçim derdi, gelecek kaygısı, ilişkiler, anlam arayışı ve zihinsel yorgunluk etrafında şekilleniyor. Ancak insanlık tarihinin çok büyük bir bölümünde mesele çok daha temeldi: Hayatta kalmak.
Binlerce yıl boyunca insanlar için her gün, bir önceki günden bile belirsizdi. Aç kalmamak, barınacak bir yer bulmak, hastalanmamak ya da bir kazadan sağ çıkmak günlük yaşamın doğal riskleriydi. Basit görünen bir enfeksiyon, küçük bir yara ya da sert bir kış, bir hayatı kolayca sona erdirebilirdi.
Bugün bizler, “zor bir gün geçirdim” dediğimizde çoğunlukla zihinsel bir yorgunluktan söz ederiz. Oysa geçmişte zor bir gün, çoğu zaman fiziksel bir mücadele anlamına geliyordu. Toprakla uğraşmak, avlanmak, su taşımak, odun kesmek; bunlar istisna değil, hayatın kendisiydi.
Bu açıdan bakıldığında geçmiş, hiç de kolay görünmez. Ancak bu zorluklar insanlara daha tanıdık geliyordu. Çünkü hayatın ritmi buydu ve başka bir ihtimal pek yoktu.
Zorlukların Değişen Yüzü
İnsanlık ilerledikçe, hayatın tehlikeleri biçim değiştirdi. Tarım toplumlarında açlık ve iklim koşulları ön plana çıktı. Yerleşik hayata geçildiğinde hastalıklar, salgınlar ve toplumsal eşitsizlikler büyüdü. Sanayi öncesi dönemlerde uzun çalışma saatleri, çocuk işçiliği ve güvencesizlik sıradan kabul ediliyordu.
Hiçbir dönemde hayat “rahat” değildi. Sadece zorlukların dili farklıydı.
Bugün ise çoğumuz fiziksel olarak hayatta kalma mücadelesi vermiyoruz. Bunun yerine zihinsel bir mücadele içindeyiz. Sürekli düşünmek, plan yapmak, yetişmek, yetmek ve kendimizi kanıtlamak zorundayız. Tehlike artık dışarıdan değil, çoğu zaman içimizden geliyor.
Bu yüzden geçmişteki zorluklar bugünden bakıldığında daha “katlanılabilir” gibi görünür. Çünkü biz o zorlukları yaşamıyoruz; yalnızca sonuçlarını biliyoruz.
Geçmiş Neden Daha Sade Görünür?
İnsan zihni, geçmişi olduğu gibi değil, hatırlamak istediği gibi saklar. Bellek çoğu zaman detayları siler, acıları yumuşatır ve karmaşayı sadeleştirir.
Geçmişe baktığımızda çoğunlukla şu görüntüyü görürüz: Daha yavaş akan zaman, daha az seçenek, daha net roller.
Oysa bu sadelik çoğu zaman özgürlükten çok zorunluluktu. İnsanlar çok fazla seçeneğe sahip değildi çünkü seçme hakları yoktu. Hayatlarının gidişatı büyük ölçüde doğdukları yer, aileleri ve koşullar tarafından belirleniyordu.
Bugün bizi yoran şey, seçeneklerin fazlalığı olabilir. Ama geçmişte insanları yoran da seçeneklerin yokluğuydu. Her çağ kendi yükünü üretir.
Beklentiler Arttıkça Hayat Ağırlaşır mı?
Belki de hayatın zorlaşmasının en önemli nedeni, beklentilerin artmasıdır.
Geçmişte insanlar hayattan çok büyük şeyler beklemiyordu. Uzun yaşamak, mutlu olmak, kendini gerçekleştirmek ya da anlam bulmak herkesin gündeminde değildi. Hayat, olması gerektiği gibi yaşanırdı; sorgulanmazdı.
Bugün ise hayat sadece yaşanması gereken bir süreç değil, aynı zamanda “iyi yaşanması” gereken bir projeye dönüştü. Mutlu olmak, başarılı olmak, tatmin olmak neredeyse bir zorunluluk hâline geldi.
Bu durum, insanı yoran bir baskı yaratıyor. Çünkü beklenti yükseldikçe hayal kırıklığı ihtimali de artıyor.
Geçmişte hayat zor olabilir ama beklenti düşüktü. Kısacası bugün imkânlar fazla ama beklentiler de bir o kadar ağır.
“Kolay” Olan Hayat Değil, Kabullenişti
Geçmişte insanlar hayatın adaletsizliğini bugünkü kadar sorgulamıyordu. Bu, onların daha bilinçsiz olduğu anlamına gelmez. Daha çok, koşulları kabullenmek zorunda olduklarını bilmelerinden kaynaklanır.
Kabulleniş bazen bir güçtür. Çünkü insan değiştiremeyeceği şeylerle savaşmayı bırakır. Bugün ise sürekli değişmesi gereken bir hayat fikriyle yaşıyoruz. Her şey daha iyi olabilir düşüncesi, insanı hem motive eder hem de yorar.
Bugün Neden Bu Kadar Yoruluyoruz?
Modern insanın yorgunluğu çoğu zaman görünmezdir. Fiziksel değil, zihinsel bir yorgunluktur bu. Sürekli düşünmek, karşılaştırmak, karar vermek ve kendini değerlendirmek zorunda olmak insanı tüketir.
Geçmişte insanlar yorulurdu ama neden yorulduklarını bilirdi. Bugün ise çoğu zaman neden bu kadar yorgun hissettiğimizi bile tam olarak açıklayamayız. Bu da “eskiden daha kolaydı” düşüncesini güçlendirir.
Oysa belki de mesele, hayatın zorlaşıp zorlaşmaması değil; zorlukların şekil değiştirmesidir.
Her Dönem Kendi Ağırlığını Taşır
İnsanlık tarihi, kolay dönemlerle zor dönemlerin değil; farklı zorlukların hikâyesidir. Bir çağda açlık korkusu ağır basarken başka bir çağda yalnızlık korkusu ağır basar. Bir dönemde hayatta kalmak mesele olurken başka bir dönemde anlam bulmak asıl meseledir.
Bu yüzden geçmişle bugünü karşılaştırırken tek bir ölçüt kullanmak yanıltıcıdır.
Belki de Asıl Soru Şu
Belki de sormamız gereken soru “hayat daha mı kolaydı?” değil.
Asıl soru şudur:
İnsan, hangi zorlukla yaşamayı daha anlamlı buluyor?
Bazıları için fiziksel yorgunluk, zihinsel belirsizlikten daha katlanılabilir olabilir. Bazıları için ise özgürlük, güvenlikten daha değerlidir.
Bu nedenle her kuşak, kendi yükünü taşırken geçmişe bakıp iç geçirir. Bu, insan olmanın çok doğal bir parçasıdır.
Gerçekçi Ama Umutlu Bir Yaşam Sürmek
Geçmiş, sanıldığı kadar huzurlu değildi. Bugün de sanıldığı kadar umutsuz değil. Hayat hiçbir zaman tamamen kolay olmadı; sadece zorluklar el değiştirdi.
Belki de insanlık tarihi bize şunu söylüyor: Hayat her zaman ağırdı ama insan da her zaman dayanabilecek kadar güçlüydü.
Bugün bizi zorlayan konular, zayıf olduğumuzu değil bu çağda yaşadığımızı gösterir. Ve bu çağın zorluklarıyla baş etmeyi öğrenmek, tıpkı geçmişte insanların kendi dönemlerinde yaptığı gibi mümkündür.
Geçmişi özlemek insani. Ama bugünü yaşayabilmek, hâlâ elimizde.
Bir yanıt yazın